Turkish Sleep Medicine Society
Eugene Aserinsky (1921–1998)
Dr. Özge Eriş Davut
Bazı keşifler yeni bir aletle değil, başkalarının çoktan bakmayı bıraktığı bir yere bakmayı sürdüren inatçı bir gözle yapılır.
1953'te Science dergisinde yayımlanan iki sayfalık bir makale, uykunun beynin sönüp gittiği edilgen bir süreç olduğu inancını kökünden sarstı. O makalenin birinci yazarı Eugene Aserinsky, akademik dünyaya neredeyse dolambaçlı yollardan girmiş, elinde lisans diploması bile olmayan bir lisansüstü öğrencisiydi.
Bilim Aşkıyla Yürünen Dolambaçlı Yol
Eugene Aserinsky, 1921'de Brooklyn'de, Yidiş ve Rusçanın konuşulduğu bir göçmen evinde doğdu. Annesini on iki yaşında kaybetti, liseyi on altı yaşında bitirdi ve ardından gelen on iki yıl boyunca kendine bir meslek aradı. Brooklyn College'da sosyal bilimler ve tıp öncesi dersler aldı ama mezun olmadı. Diş hekimliği okuluna yazıldı, dişlerden hoşlanmadığını anlayınca bıraktı. Bir buz şirketinde muhasebecilik, eyaletin iş bulma ofisinde ise sosyal hizmet uzmanlığı yaptı. Sağ gözü neredeyse hiç görmediği hâlde orduda patlayıcı maddelerle çalıştı.
1949'da, evli ve bir çocuk babasıyken, gazilere yükseköğrenim hakkı tanıyan G.I. Bill kapsamında Chicago Üniversitesi'ne başvurdu. Diploması yoktu; ancak giriş sınavlarındaki başarısı ve ikna gücü onu yine de lisansüstü programa soktu. Organ fizyolojisi çalışmak istiyordu, fakat bölümdeki hocaların çoğu hücresel düzeyle ilgilendiği için kendini uyku araştırmacısı Nathaniel Kleitman'ınkapısında buldu. Aserinsky yıllar sonra, bu ilk karşılaşmada ikisinin de pek sevinmediğini yazacaktı. Uyku, çalışmak isteyeceği alanların sonuncusuydu.
Kleitman'ın verdiği ilk görev sıradandı: Göz kırpmanın uykuya dalışı öngörüp öngörmediğini sınamak. Mekanik düzenekler işe yaramadı. Ardından bebeklerin beşiklerinin başında saatlerce oturup göz kapağı hareketlerini not etti. Aserinsky bu işi ılık süt kadar heyecan verici bulduğunu söyler. Ama aylar süren tekdüze gözlem ona, bütün kariyerini belirleyecek bir alışkanlık kazandırdı: Uyuyan birinin yüzüne, başka kimsenin dayanamayacağı kadar uzun süre bakmak.
Kırık Bir Makine, Sönmeyen Bir Merak
Yetişkin uykusunu kaydetmek için hibe yoktu. Kleitman ona, Abbott Hall'un bodrumunda duran eski bir Offner Dynograph'ı gösterdi. Cihaz o kadar eskiydi ki şemasını istemek için arandığında tasarımcısı, bunun seri üretimden önce kendi eliyle yaptığı bir prototip olduğunu fark etmişti. Aserinsky makineyi onardı; ancak makine, deneğe hiçbir şey bağlı değilken bile kalem oynatıyordu.
Aralık 1951'in bir gecesi ilk denek, sekiz yaşındaki oğlu Armond'du. Elektrotlar göz çevresine ve saçlı deriye yerleştirildi, ışıklar söndü ve çocuk uyudu. Saatler sonra göz kanallarında, uyanık birinin etrafına bakarken bıraktığı izlere benzeyen keskin sapmalar belirdi. Aserinsky odaya girip oğluna baktı. Armond'un gözleri kapalıydı ve uykudaydı.
İlk akla gelen açıklama arızaydı ve makul olan da buydu. Bir sapma EEG kaynaklı olabilirdi; deri potansiyelinden ya da baş hareketinden de kaynaklanabilirdi. Dönemin en tanınmış elektroensefalografi uzmanlarından Frederic Gibbs, elektrookülografiden vazgeçip göz kapağına mekanik algılayıcılar yerleştirmesini önerdi. Bu, projeyi bırakmak demekti. Aserinsky'nin çözümü ise kendi deyişiyle "aptalca" denecek kadar basitti: Kanalları aynı anda okumak ve gerçek bir göz hareketinin onları belirli bir faz ve genlik ilişkisiyle saptırdığını, artefaktın ise bunu yapmadığını göstermek. Bugün bir uyku teknisyeni, E1 ve E2 kanallarındaki karşıt fazlı sapmalardan yararlanarak göz hareketlerini artefaktlardan ayırırken, o yıllarda geliştirilen akıl yürütmenin bir çeşitlemesini kullanır.
Sonra elektrotların söylediğini kendi gözüyle doğruladı. Kayıtta düzensiz göz hareketleri başladığında uyku odasına girip deneğin göz kapaklarına baktı. Gözler kapakların altında hızla hareket ediyordu, ama denek seslenmeye yanıt vermiyordu. EEG, uyanıklığa benzer bir görüntü veriyor, beden ise apaçık uyuyordu. Bugün paradoksal uyku dediğimiz olgunun özü, o odada titiz bir deneycinin gözleri önündeydi.
Ekim 1952 ile Mayıs 1953 arasında Aserinsky elli bir değerlendirilebilir uyku seansı gerçekleştirdi: Her gece tek denek, gündüzleri ise bütün analiz... Göz hareketlerinin gece boyunca düzenli aralıklarla ve belirgin dönemler hâlinde ortaya çıktığını, bu dönemlerde solunumun da hızlandığını gördü. Göz hareketlerinin görüldüğü dönemlerde uyandırılan deneklerin çoğu ayrıntılı, genellikle görsel nitelikte rüyalar anlatıyordu. Göz hareketlerinin olmadığı dönemlerde uyandırılanların büyük kısmı ise rüya hatırlamıyordu. Aralık 1952'de laboratuvara katılan genç tıp öğrencisi William Dement, bu ilişkinin kendisine yıllar sonra Gençlik Pınarı'nın eski bir haritası gibi göründüğünü anlatacaktı.
O yıllar evde de uzun gecelerdi. Aile, kampüste gazyağı sobasıyla ısınan eski bir askerî barakada yaşıyordu. Aserinsky tezini yazdığı daktilonun kirasını ödemekte zorlanıyor, sonunda danışmanından borç para alıyordu.
Parlayan Buluş, Kaybolan Kâşif, Kırılan Umutlar
Makale, 4 Eylül 1953'te Science dergisinde iki sayfa olarak yayımlandı. Yirmi sağlıklı yetişkinde uyku sırasında düzenli aralıklarla ortaya çıkan hızlı, sarsıntılı ve iki gözde simetrik hareketleri tanımlıyor, bu hareketleri rüya görmeyle ilişkilendiriyordu. Aserinsky bu hareketlere önce "sarsıntılı" (Jerky) demeyi düşünmüş, İngilizcede sözcüğün argo anlamının getirebileceği alaylardan çekinerek "hızlı" (Rapid) ifadesinde karar kılmıştı. Daha cesur olsaydı bugün "JEM uykusu"ndan söz ediyor olabileceğimizi yazacaktı.

Ardından tuhaf bir şey oldu: Keşif büyüdü, kâşif ortadan kayboldu. Aserinsky aynı yıl Chicago'dan ayrıldı ve doktorasını tamamladı. Uyku araştırmalarına sırtını döndü. Seattle'da somon balıkları üzerinde elektrik akımının etkilerini, Philadelphia'da ise hayvanlarda solunumu çalıştı. Sonraki on yıl içinde uyku araştırmaları alanı onsuz şekillendi. 1957'de Dement ve Kleitman, REM-NREM döngüsünü tanımladı ve bu kısaltmalar yerleşti. Michel Jouvet kedilerde beyin sapı mekanizmalarını araştırdı ve "paradoksal uyku" (sommeil paradoxal) adını önerdi.
Aserinsky 1963'te bir uyku araştırmacıları toplantısına katıldığında, oğlunun aktarımına göre, insanlar ona öldüğünü sandıklarını söylediler.
Sonraki yıllar kırgınlıklarla geçti. Aserinsky, keşfinin ardından gelen övgünün Kleitman'a ve Dement'e yöneldiğini düşünüyordu; laboratuvarın en alt basamağında verdiği emeğin yeterince tanınmadığına inanıyordu. Aserinsky, 1996'da kendi anlatısını yayımladığında, REM keşfini karakterize eden bir şey varsa bunun ekip çalışmasının neredeyse hiç olmaması olduğunu yazdı. Kendi inatçılığını da saklamadı: Başkalarıyla çalışmaktan hoşlanmadığını ve bu huyun bütün kariyerine damgasını vurduğunu kabul etti.
Geç gelen tanınma bir otoparkta başladı. 1989'da genç bir uyku araştırmacısının arabasındaki "REM SLEEP" plakasını gören bir kadın, babasının REM uykusunu keşfettiğini söyledi. Bu tesadüf, Aserinsky'yi 1995'te Nashville'de Kleitman'ın yüzüncü yaşı için düzenlenen sempozyuma taşıdı. İki bin kişilik salon Aserinsky'yi ayakta alkışladı.
Üç yıl sonra, 22 Temmuz 1998'de, Kaliforniya'da bir yokuştan inerken arabasıyla bir ağaca çarparak öldü. Kazanın nedeni belirlenemedi. Direksiyonda uyuyakalmış olabileceği söylendi, ancak bu hiçbir zaman doğrulanmadı. Uyku tarihinin bu acı olasılığını bir kesinlik gibi anlatmamak, ona borçlu olduğumuz dürüstlüğün bir parçasıdır.
Bugün her hipnogramda Aserinsky'nin bulgusu yaşar, ama adı neredeyse hiçbir yerde geçmez. Daha da ilginci, gecenin yaklaşık beşte dördünü kaplayan uyku evresi kendine bir ad bulamamış, adını olmadığı şeyden almıştır: REM dışı (NREM). Laboratuvardaki o uykusuz geceler, bir uyku hâlini referans noktası hâline getirdi ve geri kalan her şeyin ona göre tanımlanmasına yol açtı.
Sonuç
Aserinsky'nin öyküsü, engellerin bir bilim insanını nasıl biçimlendirdiğinin öyküsüdür. Diploması yoktu, hibesi yoktu, güvenilir bir cihazı yoktu. Evde yoksulluk, bölümde ise kendisinden pek bir şey beklemeyen bir çevre vardı. Bunların hiçbiri onu durdurmadı. Kendi onardığı bir makinenin başında, her gece tek bir denekle çalışarak ve gündüzleri bütün analizleri tek başına yaparak bir uyku evresini bilimin haritasına işledi.
Zaaflarını da biliyordu. Ekip kurmakta zorlandı, iş birliğinden kaçındı ve başkalarıyla çalışmaktan hoşlanmadığını kendisi yazdı. Bir laboratuvar ekibinin paylaşacağı yükü çalışkanlığıyla ve inadıyla tek başına taşıdı. Bu irade keşfi mümkün kıldı, ama bedelini de belirledi: Alan ekiplerle büyürken onu bulan adam kenarda kaldı.
Onunki geç kalmış ama hak edilmiş bir başarı öyküsüdür. Nashville'deki ayakta alkış, kırk yılı aşkın bir gecikmenin ardından gelen bir teşekkürdü. Bugün uykuyu evrelerken bir dönem "R" olarak işaretlediğinde, o harfin ardında yüreği bilim ateşiyle yanan bir bilim insanının kararlılığı durur.
Kaynakça